Lục dâm và Lệ khí | Tác nhân gây bệnh từ bên ngoài

Tác nhân gây bệnh từ bên ngoài trong Y học cổ truyền

Trong Y học cổ truyền, các yếu tố gây bệnh từ môi trường bên ngoài thường được xếp vào hai nhóm là lục dâm và lệ khí. Lục dâm liên quan đến biến đổi bất thường của khí hậu, còn lệ khí được mô tả là loại ngoại tà có khả năng lây lan mạnh.

Tác nhân gây bệnh từ bên ngoài trong Y học cổ truyền

Tác nhân gây bệnh từ bên ngoài là gì?

Đông y cho rằng cơ thể luôn chịu ảnh hưởng của tự nhiên. Khi khí hậu thay đổi trong giới hạn bình thường, cơ thể có khả năng tự điều chỉnh để thích nghi. Nhưng nếu thời tiết quá lạnh, quá nóng, xuất hiện trái mùa hoặc cơ thể suy yếu, những yếu tố vốn bình thường có thể trở thành nguyên nhân gây bệnh.

Trong lý luận cổ truyền, nguyên nhân ngoại cảm thường được chia thành lục dâm và lệ khí. Cách phân loại này không thay thế các nguyên nhân gây bệnh trong y học hiện đại.

Lục khí và lục dâm khác nhau thế nào?

Lục khí gồm sáu loại khí hậu tự nhiên là phong, hàn, thử, thấp, táo và hoả. Đây là những biến đổi bình thường của môi trường.

Khi các yếu tố này xuất hiện quá mức, trái quy luật mùa hoặc vượt khả năng thích nghi của cơ thể, Đông y gọi chúng là lục dâm. Chẳng hạn mùa xuân đang ấm lại lạnh đột ngột hoặc mùa thu vẫn nóng kéo dài đều có thể làm cơ thể khó thích ứng.

Lục dâm có tính ngoại cảm

Theo Đông y, lục dâm thường xâm nhập từ bên ngoài qua da, mũi hoặc miệng nên bệnh do nhóm này gây ra còn được gọi là bệnh ngoại cảm.

Giai đoạn đầu có thể xuất hiện sốt, sợ lạnh, đau đầu hoặc khó chịu toàn thân. Không nên chỉ dựa vào khái niệm ngoại cảm để tự chẩn đoán.

Lục dâm có tính ngoại cảm | Cửa Hàng Dược Liệu Thanh Tâm

Lục dâm liên quan đến mùa và môi trường

Đông y thường liên hệ mùa xuân với phong, mùa hè với thử, thời điểm nóng ẩm với thấp, mùa thu với táo và mùa đông với hàn.

Môi trường sống cũng có ảnh hưởng. Nơi lạnh, khô thường được liên hệ với hàn hoặc táo; vùng nóng ẩm thường được liên hệ với thấp. Không có nghĩa mọi bệnh xuất hiện vào một mùa đều có cùng nguyên nhân.

Lục dâm có thể kết hợp và chuyển biến

Các yếu tố ngoại tà không nhất thiết xuất hiện riêng lẻ. Đông y thường mô tả những dạng kết hợp như phong hàn, phong nhiệt, hàn thấp hoặc thấp nhiệt.

Chứng trạng cũng có thể thay đổi theo diễn tiến bệnh và thể trạng. Đây được hiểu là chứng hậu chuyển biến, không phải một loại tà khí thực sự biến thành loại khác.

Lệ khí là gì?

Lệ khí là khái niệm cổ dùng để mô tả ngoại tà có khả năng truyền nhiễm mạnh. Tài liệu Y học cổ truyền còn gọi là dịch khí, dị khí hoặc độc khí. Bệnh do lệ khí gây ra được gọi là dịch bệnh hoặc ôn dịch.

Điểm khác với lục dâm là lệ khí không được giải thích chủ yếu bằng thay đổi thời tiết mà nhấn mạnh khả năng lây truyền và gây bệnh trên nhiều người.

Theo ghi chép cổ, lệ khí có thể xâm nhập qua mũi miệng, thức ăn hoặc yếu tố trung gian trong môi trường. Khái niệm này không thay thế kiến thức hiện đại về virus, vi khuẩn và đường lây.

Lệ khí có đặc điểm gây bệnh gì?

Đặc điểm đầu tiên là tính lây lan mạnh. Khi bệnh dịch xuất hiện, nhiều người trong cộng đồng có thể mắc những triệu chứng tương tự.

Thứ hai, bệnh có thể khởi phát nhanh và diễn tiến nặng. Thứ ba, mỗi loại lệ khí được cho là có biểu hiện tương đối đặc trưng, khiến nhiều người mắc cùng bệnh có những triệu chứng giống nhau.

Lệ khí có đặc điểm gây bệnh gì | Cửa Hàng Dược Liệu Thanh Tâm

Vì sao dịch bệnh dễ phát sinh và lan rộng?

Y học cổ truyền cho rằng khí hậu thất thường, môi trường ô nhiễm, nguồn nước hoặc thực phẩm không vệ sinh có thể tạo điều kiện cho dịch bệnh xuất hiện.

Việc không cách ly người bệnh hoặc dùng chung đồ dùng cũng được tài liệu cổ xem là yếu tố làm bệnh lây lan.

Theo y học hiện đại, phòng bệnh truyền nhiễm cần dựa vào nguyên nhân, kiểm soát đường lây, vệ sinh, tiêm chủng khi có chỉ định và hướng dẫn y tế.

Dược liệu Đông y thường được liên hệ

Trong Đông y, Kim ngân hoa, Liên kiều, Hoàng cầm hoặc Bản lam căn thường được nhắc đến trong các pháp thanh nhiệt, giải độc tùy chứng trạng. Dược liệu không thay thế thuốc điều trị đặc hiệu, vaccine hay chăm sóc y khoa khi có bệnh truyền nhiễm và nên được dùng dưới hướng dẫn chuyên môn.

Lục dâm có giống ngũ tà nội sinh không?

Không. Phong, hàn, thấp, táo và hoả còn có thể được dùng để mô tả những rối loạn phát sinh bên trong cơ thể.

Khi biểu hiện tương tự xuất hiện do mất cân bằng chức năng tạng phủ, khí huyết mà không liên quan đến yếu tố bên ngoài, Đông y gọi là ngũ tà nội sinh. Tên gọi có thể gần giống nhưng nguồn gốc được giải thích khác nhau.

Kết luận

Tác nhân gây bệnh từ bên ngoài trong Y học cổ truyền chủ yếu được chia thành lục dâm và lệ khí. Lục dâm là phong, hàn, thử, thấp, táo, hoả khi các yếu tố khí hậu trở nên bất thường hoặc vượt khả năng thích nghi. Lệ khí lại nhấn mạnh tính truyền nhiễm và khả năng gây bệnh trên nhiều người.

Các khái niệm này phản ánh cách người xưa quan sát mối liên hệ giữa môi trường, mùa, thể trạng và bệnh tật, nhưng không thay thế chẩn đoán hiện đại. Khi có sốt cao, khó thở, rối loạn ý thức, phát ban bất thường hoặc nghi ngờ bệnh truyền nhiễm, người bệnh nên được khám và xử trí theo hướng dẫn y tế.